Caecilia, virgo praeclarissima, ex nobili Romanorum genere exorta, et ab ipsis cunabilis in fide Christi nutrita, absconditum semper evangelium Christi gerebat in pectore, et non diebus neque noctibus a colloquiis divinis et oratione cessabat, suamque virginitatem conservari a domino exorbat. Cum autem cuidam juveni, nomine Valeriano, desponsata fuisset, et dies nuptiarum instituta esset, illa subtus ad carnem cilicio erat induta, et desuper de auratis vestibus tegebatur, et cantantibus organis illa in corde soli domino decantabat dicens: "fiat, domine, cor meum et corpus meum imma∣culatum, ut non confundar;" et biduanis et triduanis jejuniis orans commendabat domino, quod timebat. Venit autem nox, in qua suscepit una cum sponso suo cubiculi secreta silentia, et ita eum alloquitur: "o dulcissime atque amantissime juvenis, est mysterium, quod tibi confitear, si modo tu juratus asseras, tota te illud observantia custodire." Jurat Valerianus, se illud nulla necessitate detegere, nulla prodere ratione. Tunc illa ait: "angelum Dei habeo amatorem, qui nimio zelo custo∣dit corpus meum. Hic si vel leviter senserit, quod tu me polluto amore contingas, statim feriet te, et amittes florem tuae gratissimae juventutis, si autem cognoverit, quod me sincero amore diligas, ita quoque diliget te sicut me, et ostendet tibi gloriam suam."

Tunc Valerianus, nutu Dei correctus, ait: "si vis, ut credam tibi, ipsum angelum mihi ostende, et si vere probavero, quod angelus sit, faciam quod hortaris; si autem virum alium diligis, te et illum gladio feriam." Cui Caecilia dixit: "si in Deum verum credideris et te baptizari promiseris, ipsum videre valebis. Vade igitur in tertium milliarium ab urbe via, quae Appia nuncupatur, et pauperibus, quos illic invenies, dices: 'Caecilia me misit ad vos, ut ostendatis mihi sanctum senem Urbanum, quoniam ad ipsum habeo secreta mandata, quae perferam.' Hunc, dum tu videris, indica ei omnia verba mea;et postquam ab eo purificatus fueris et redieris, angelum ipsum videbis." Tunc Valerianus perrexit, et secundum signa quae acceperat, sanctum Urbanum episcopum intra sepulchra martirum latitantem invenit; cumque ei omnia verba Caeciliae dixisset, ille manus ad coelum expandens cum lacrymis ait: "domine Jesu Christe, seminator casti consilii, suscipe seminum fructus, quos in Caecilia eminasti, domine Jesu Christe, pastor bone, Caecilia famula tua quasi apis tibi argumentosa deservit; nam sponsum, quem quasi leonem ferocem accepit, ad te quasi agnum mansuetissimum destinavit." Et ecce subito apparuit senex quidam niveis vestibus indutus, tenens librum aureis litteris scriptum. Quem videus Valerianus prae nimio timore quasi mortuus cecidit, et a sene levatus, sic legit: "unus Deus, una fides, unum baptisma, unus Deus et pater omnium, qui super omnes, et per omnia, et in omnibus nobis." Cumque haec legisset, dixit ei senior; "credis ita esse an adhuc dubitas?" Tunc exclamavit dicens: "non est aliud, quod verius credi possit, sub coelo." Statimque illo disparente, Valerianus a sancto Urbano baptisma suscepit, et rediens, Caeciliam cum angelo loquentem in cubiculo invenit. Angelus autem duas coronas ex rosis et liliis in manu habebat, et unam Caeciliae, et alteram Valeriano tradidit, dicens: "istas coronas immaculato corde et mundo corpore custodite, quia de para∣diso Dei eas ad vos attuli; nec unquam marcescent, nec odorem amittent, nec ab aliis, nisi quibus castitas placuerit, videri poterunt. Tu autem, Valeriane, quia utili consilio credidisti, pete quodcum∣que volueris, et consequeris." Cui Valerianus "nihil mihi in hac vita exstitit dulcius, quam unicus fratris mei affectus, peto igitur, ut et veritatem ipse mecum agnoscat." Cui angelus: "placet domino petitio tua; et ambo cum palma martirii ad dominum venietis." Post hoc, ingressus Tiburtius, frater Valeriani, cum nimium rosarum sensisset odorem, dixit: "miror, hoc tempore roseus hic odor et liliorum unde respiret; nam si ipsas rosas vel lilia in manibus meis tenerem, nec sic poterant odoramenta tantae mihi suavitatis infundere; confiteor vobis, ita sum refectus, ut putem me totum subito immutatum." Cui Velerianus: "coronas habemus, quas tui oculi videre non praevalent, floreo colore et niveo candore vernantes; et sicut me interpellante odorem sensisti, sic et, si credideris, videre valebis." Cui Tiburtius: "in somnis hoc audio, an in veritate ista tu loqueris, Valeriane?" Cui Valerianus: "in somnis usque modo fuimus, sed jam nunc in veritate manemus." Ad quem Tiburtius: "unde hoc nosti?" Et Valerianus: "angelus domini me docuit, quem tu videre poteris, si tu purificatus fueris, et omnibus ydolis abrenuntiaveris." (Huic miraculo de coronis rosarum Ambrosius attestatur in praefatione sic dicens: 'sancta Caecilia sic coelesti est dono repleta, ut martirii palmam assumeret; ipsum mundum est cum thalamis exsecrata; testis est Valeriani conjugis et Tiburtii provocata confessio, quos, domine, angelica manu odorıferis floribus coronasti; viros virgo duxit ad gloriam, mundus agnovit, quantum valeat devotio castitatis.' Haec Ambrosius.) Tunc Caecilia evidenter ostendit ei, omnia ydola esse insensibilia et muta, ita ut Tiburtius responderet ac diceret: "qui ista non credit, pecus est." Tunc Caecilia osculans pectus ejus dixit: "hodie te fateor meum esse cognatum, sicut enim amor Dei fratrem tuum mihi conjugem fecit, ita te mihi cognatum contemtus faciet ydolorum. Vade igitur cum fratre tuo, ut purificationem accipias et angelicos vultus videre valeas." Dixitque Tiburtius fratri suo: "obsecro te, frater, ut mihi dicas, ad quem me ducturus es." Cui Valerianus: "ad Urbanum episco∣pum." Cui Tiburtius: "de illo Urbano dicis qui totiens damnatus est et adhuc in latebris commora∣tur? hic, si inventus fuerit, cremabitur; et nos in illius flammis pariter involvemur, et dum quaerimus divinitatem latentem in coelis, incurremus furorem exurentem in terris." Cui Caecilia: "Si haec sola esset vita, juste hanc perdere timeremus; est autem alia melior, quae nunquam amittitur, quam nobis Dei filius enarravit. Omnia enim, quae facta sunt, filius ex patre genitus condidit, universa autem, quae condita sunt ex patre procedens spiritus animavit. Hic igitur filius Dei in mundum veniens verbis et miraculis aliam vitam esse nobis monstravit." Cui Tiburtius: "certe unum Deum esse asseris, et quomodo nunc tres esse testaris?" Respondit Caecilia: "sicut in una hominis sapientia sunt tria, scilicet ingenium, memoria et intellectus, sic et in una divinitatis assentia tres personae esse possunt." Tunc coepit ei de adventu filii Dei et passione praedicare, et multas congruitates ipsius passionis osten∣dere. "Nam ideo," inquit, "filius Dei est tentus, ut genus humanum dimittatur peccato detentum; benedictus maledictur, ut homo maledictus benedictionem consequatur; illudi se patitur, ut homo ab illusione daemonum liberetur; spineam coronam accepit in capite, ut a nobis sententiam auferat capi∣talem; fel suscipit amarum, ut sanaret hominis dulcem gustum; exspoliatur, ut parentum nostrorum nuditatem operiat; in ligno suspenditur, ut ligni praevaricationem tollat." Tunc Tiburtius fratri suo dixit: "miserere mei, et perduc me ad hominem Dei ut purificationem accipiam." Ductus igitur, et purificatus, angelos Dei saepe videbat, et omnia quae postulabat, protinus obtinebat. Valerianus igitur et Tiburtius elemosinis insistebant; et sanctorum corpora, quos Almachius praefectus occidebat, sepulturae tradebant. Quos Almachius ad se vocans, cur pro suis sceleribus damnatos sepelirent, inquisivit. Cui Tiburtius: "utinam illorum servi essemus, quos tu damnatos appellas! Qui contemse∣runt illud, quod videtur esse et non est, et invenerunt illud, quod non videtur esse et est." Cui praefectus: "quidnam est illud?" Et Tiburtius: "quod videtur esse et non est, est omne, quod in hoc mundo est, quod hominem ad non esse perducit; quod vero non videtur esse et est, est vita justorum et poena malorum." Cui praefectus: "non puto, quod mente tua loquaris." Tunc jubet adstare Valerianum dicens ei: "quoniam non est sani capitis frater tuus; tu saltem poteris sapienter dare responsum; constat plurimum vos errare, qui gaudia respuitis et omnia inimica gaudiis affectatis." Tunc Valerianus "se vidisse ait glaciali tempore otiosos jocantes, et operarios agricolas deridentes, sed aestivo tempore, dum advenissent gloriosi fructus laborum, gaudentibus illis, qui putabantur vani, coeperunt flere, qui videbantur urbani. Sic et nos nunc quidem sustinemus ignominiam et laborem, in futuro autem recipiemus gloriam et aeter∣nam mercedem. Vos autem nunc transitorium habetis gaudium, in futuro autem invenietis aeternum luctum." Cui praefectus: "ergo nos invictissimi principes aeternum habebimus luctum, et vos personae vilissimae perpetuum possidebitis gaudium?" Cui Valerianus: "homuntiones estis, non principes, tem∣pore nostro nati, citius morituri et Deo rationem plus omnibus reddituri." Dixit autem praefectus: "quid verborum circuitu immoramur? offerte Diis libamina et illaesi abscedite." Sancti responderunt: "nos Deo vero quotidie sacrificium exhibemus." Quibus praefectus: "quod est nomen ejus?" Cui Valerianus: "nomen ejus invenire non potiris, etiamsi pennis volaveris." Praefectus dixit: "ergo Jupiter nomen Dei non est?" Cui Valerianus: "nomen homicidae et stupratoris est." Ad quem Almachius: "ergo totus mundus errat! et tu cum fratre tuo verum Deum nosti?" Valerianus respon∣dit: "nos soli non sumus, sed innumerabilis multitudo hanc sanctitatem recepit." Traduntur igitur sancti in custodiam Maximi. Quibus ille ait: "o juventutis flos purpureus, o germanus fraternitatis affectus quomodo ad mortem quasi ad epulas festinatis?" Cui Valerianus ait, quod, si crediturum se promitteret, gloriam animarum eorum post mortem videret. Et Maximus: "fulminibus igneis consumar, si non illum solum Deum confitear, quem adoratis, si contingat, quod dicitis." Ipse igitur Maximus, et omnis ejus familia, et universi carnifices crediderunt; et ab Urbano, qui illuc occulte venit, baptisma susceperunt. Igitur dum aurora nocti finem daret, Caecilia exclamavit dicens: "eia milites Christi, abjicite opera tenebrarum, et induimini arma lucis." Quarto igitur milliario ab urbe sancti ad statuam Jovis ducuntur et dum sacrificare nollent, pariter decollantur. Tunc Maximus cum jurejurando asseruit, se in hora passionis eorum angelos vidisse fulgentes et animas eorum quasi virgines de thalamo exeuntes, quas in gremio suo in coelum angeli detulerunt. Almachius vero audiens Maximum christianum effectum, eum plumbatis tamdiu caedi fecit, quousque spiritum excussit. Cujus corpus sancta Caecilia juxta Vale∣rianum et Tiburtium sepelivit. Tunc Almachius facultates amborum caepit inquirere, et Caeciliam tam∣quam Valeriani conjugem coram se fecit adstare, jussitque, ut ydolis immolaret, aut sententiam mortis incurreret. Cum autem ad hoc ab apparitoribus urgeretur, et illi vehementer flerent, eo quod puella tam decora et nobilis ultro se morti traderet, dixit ad eos: "hoc, boni juvenes, non est juventutum perdere, sed mutuare, dare lutum et accipere aurum, dare vile habitaculum et accipere pretiosum, dare brevem angulum et accipere forum pellucidum. Si quis pro nummo solidos daret, nonne velocius festinaretis? Deus autem, quod accepit simplum, reddet centuplum. Creditis his, quae dico?" Et illi: "credimus, Christum verum esse Deum, qui talem possidet famulam." Vocato igitur Urbano episcopo, CCCC et amplius baptizati sunt. Tunc Almachius sanctam Caeciliam ad se vocans ait: "cujus conditionis es?" Et illa: "ingenua sum et nobilis." Cui Almachius: "ego te de religione interrogo." Cui Caecilia: "interrogatio tua stultum sumit initium, quae duas responsiones una putat inquisitione concludi." Cui Almachius: "unde tibi tanta praesumtio respondendi?" At illa: "de conscientia bona, et fide non ficta?" Cui Almachius: "ignoras, cujus potestatis sim?" Et illa: "potestas vestra est quasi uter vento repletus, quem si acus pupugerit, omnis protinus rigor pallascit et quidquid in se rigidum habere cernitur, incurvatur." Cui Almachius: "ab injuriis caepisti, et in injuriis perseveras." Caecilia respondit: "injuria non dicitur nisi quod verbis fallentibus irrogatur; unde aut injuriam doce, si falsa locuta sum, aut te ipsum corripe calumniam inferentem, sed nos scientes sanctum Dei nomen omnino negare non possumus, melius est enim feliciter mori, quam infeliciter vivere." Cui Almachius: "ad quid cum; tanta superbia loqueris?" Et illa: "non est superbia, sed constantia." Cui Almachius: "infelix, ignoras, quia vivificandi et mortificandi mihi tradita est potestas?" Et illa: "contra veritatem publi∣cam probo te nunc esse mentitum, vitam enim viventibus tollere potes, mortuis autem dare non potes es igitur minister mortis, non vitae." Cui Almachius: "jam depone amentiam et sacrificia Diis." Cui Caecilia: "nescio, ubi oculos amiseris; nam quos tu Deos dicis, omnes nos saxa esse videmus; mitte igitur manum et tangendo disce, quod oculis non vales videre." Tunc iratus Almachius jussit eam ad domum suam reduci, ibique tota nocta et die jussit eam in bulliente balneo concremari. Quae quasi in loco frigido mansit, nec modicum saltem sudoris persensit. Quod cum audivisset Almachius, jussit eam in ipso balneo decollari. Quam spiculator tribus ictibus in collo percussit, sed tamen caput ejus amputare non potuit, et quia decretum erat, ne quartam percussionem decollandus acciperet, eam semivivam cruentus carnifex dereliquit. Per triduum autem supervivens, omnia quae habebat, pauperi∣bus tradidit, et omnes quos ad fidem converterat, Urbano episcopo commendavit dicens: "triduanas mihi inducias postulavi, ut nos tuae beatitudini commendarem, et hanc domum meam in ecclesiam consecrares." Sanctus autem Urbanus corpus ejus inter episcopos sepelivit, et domum suam in eccle∣siam, ut rogaverat, consecravit. Passa est autem circa annos domini CC et XXIII tempore Alexandri imperatoris. Alibi autem legitur, quod passa sit tempore Marci Aurelii, qui imperavit circa annos domini CCXX.